Başlangıçtaki şevk ve gayretin kaybolarak yerini birtakım ferdî ve içtimaî arızalara bırakması çok sık karşılaşılan durumlardan olduğuna göre, bir mü’minin hizmet ömrü birkaç seneden mi ibarettir? Arkadan gelenler aynı akıbetin tasavvuruyla rencide olmazlar mı?
Bir hizmetin başında, o işi başlatan fertler henüz bir imtihana tâbi tutulmamış
ve hizmet dışı mülâhazalara dalmamışlarsa, onlar fevkalâde bir aşk ve şevkle vazifelerini
yerine getirirler. Ne var ki, bazen bir süre sonra şevk, yerini bedbinlik ve karamsarlığa;
canlılık da atalete bırakabilir.
Burada hemen şunu da ifade etmeliyim ki, bu durum herkes için söz konusu da değildir.
Vazifeye başladığı ilk günkü aşk ve heyecanını sonuna kadar koruyan pek çok insan
vardır. Eski devirlerden de bunun pek çok örneğini göstermek mümkündür. Meselâ Hz.
Nuh'un yanında yerini alan kimseler, her zaman yerlerini koruyarak gemiye bininceye
kadar onunla beraber olmuşlardır. Çocukluğundan itibaren her zaman Hz. Musa'nın
yanında bulunan Hz. Yuşa b. Nun, daha sonraki yıllarda Hz. Hızır'la olan beraberliğinde,
Tîh sahrasında kırk sene İsrailoğulları'nın kalbî ve ruhî hayata yükseltilme ameliyesinde
ve Amelikalılara karşı verilen mücadelelerde hep Hz. Musa'nın yanında olmuştur.
Bununla birlikte zamanla şevkini kaybeden, bir mânâda huzurla müşerref olduğu
hâlde geriye dönenler de az değildir. İsrailiyattan olmakla beraber derin bir hakikati
ders vermesi bakımından Hz. Musa'nın (aleyhisselâm) başından geçen şu hâdise oldukça dikkat çekicidir:
Hz. Musa, kendisinden Tevrat'ı dinleyen, yıllarca arkasından koşan bazı kimselerin,
zamanla geriye dönüp dağıldıklarını, dünyevî şeyler karşısında çözüldüklerini görür
ve bu manzara karşısında üzülür; üzülür zira peygamberliğine inanan bazı kimseler
onu terk edip yürüdükleri yoldan geriye dönmektedirler. Hz. Musa inkisar içinde
ve bu işin hikmetini öğrenme sadedinde Cenâb-ı Hakk'a şöyle bir soru sorar: "Yâ
Rabbi! Nasıl oluyor da bir insan Seni bilip öğrendikten sonra geriye dönebiliyor..?"
Bunun üzerine Cenâb-ı Hak ona şöyle buyurur: "Yâ Musa! Onlar gerçekten Beni
bilenler değil, gelirken yoldan dönenlerdir."
Evet, her dönemde bu şekilde yollarda dökülüp kalan pek çok insan olmuştur. Bunlar,
tama, makam-mansıp sevdası, korku, tenperverlik, kalb ve ruhu maddiyata kaptırma
gibi mülâhazalarla yolda takılıp kalmış ve gerisin geriye dönmüşlerdir. Bu sayılan
hususlar, her devrin insanı gibi günümüzün hizmet insanları için de söz konusudur.
Bu konuda diğer bir faktör de "teşettüt-ü ârâ" diyeceğimiz hizmet sâbikûn-u evvelûnunun
fikir ihtilafına düşmeleridir. Bu çok önemli bir husustur; zira önde bulunanlar
arasındaki düşünce ihtilafı, arkadakilerinin de ihtilafa düşmelerine yol açar. Ki
bu durum, arka saflarda bulunanların ümitlerini sarsar, yıpratır ve onların geriye
dönmelerine sebebiyet verir. Bundan dolayıdır ki, önde yürüyenlerin çok kararlı
olmaları fevkalâde önemlidir.
Bu itibarla da, yapılacak iş ve hizmetler, evvelâ çok iyi istişare edilmeli,
iyi-kötü rizikoları ve faydaları nazar-ı itibara alınarak çok iyi planlanmalıdır.
Yani herhangi bir dünyevî iş gibi o işin teknisyenleri tarafından her şey çok iyi
gözden geçirilmeli, mutabakat sağlanmalı ve sonra teşebbüs edilmelidir. Bu mevzuda
kesinlikle herhangi bir kusur yapılmamalıdır. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem),
bir işin mukaddematında, esbaba tevessülde kusur etmemeyi talim maksadıyla, mescide
devesini bağlamadan girip "Allah'a tevekkül ettim." diyene: "Önce deveni bağla,
sonra tevekkül et!" buyurarak bu hakikati ifade eder. Allah Resûlü (sallallâhu
aleyhi ve sellem) bununla şöyle demektedir: Bütün zarar yollarını tıkayıp kâr yollarını
açtıktan sonra işe koyul ki, neticede kaderi tenkit etme. İşin başında esbaba riayette
kusur etme ki, sonunda da "Keşke!" demeyesin.
İşin başında kusur yapıldığı takdirde, sonunda: "Keşke şöyle bir toplantı yapmasaydık!"
türünden ifadelere sebebiyet verilir ki, bu da kaderi tenkit olur. Çünkü mazi ve
musibetlere kader açısından bakmak icap eder. Bu mevzuda yapılan herhangi bir tenkit
ise kadere taş atmak demektir. Kadere taş atan ise kendi başına taş atmış olur.
Bu itibarla, hizmet öncüleri kat'iyen kusur etmemeye bakmalı ve mutlaka istişareye
riayet etmelidirler. Zira her geriye dönüş, bir kısım fikir ayrılıklarına sebebiyet
verir. Bunu bölünmeler takip eder ve o güne kadar yapılanlar bir bir yıkılır gider.
Allah, yapacağı işlerle alâkalı her şeyi Efendimiz'in (sallallâhu aleyhi ve sellem)
önüne ayân beyan sermiş, O da her şeyi açık seçik olarak görüp adımını ona göre
atmıştır. Bunda, kimsenin zerre kadar şüphesi olmamalıdır. Bununla beraber O (sallallâhu
aleyhi ve sellem), Bedir, Uhud ve Hendek'te ashabıyla istişare etmiş ve onların
reyinin ağır bastığı istikamette tercihte bulunmuştur. Bu, O'nun bir prensibiydi.
O, bir cephede kendiyle bulunan kimselerin ruhlarının da orada bulunmasını arzu
ediyordu. Zira ruhu O'nunla beraber olmayan bir insanın bedenini götürmesinin de
bir mânâsı yoktu.
Bu mânâda Allah Resûlü, İbn Cahş'ı seriyenin başında askerî bir operasyon için
Mekke yakınlarında bir yere gönderirken ona sıkı sıkıya tenbihatta bulunuyor ve
yanına aldığı adamlarla Mekke'nin önüne kadar gitmesini, beraberindekileri hiçbir
şekilde zorlamamasını ve isteyenin evine dönebileceğini söylüyordu…
Evet, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) istişareye çok önem verirdi; Uhud
savaşı öncesinde de ashabını toplayıp istişarede bulunmuşlardı. Ashab-ı kiramın
gençleri, "Yâ Resûlallah! Bedir'de olduğu gibi dışarıya çıkalım. Onlarla göğüs göğüse
çarpışalım. Bizi bu şereften mahrum etme!" demişlerdi. Efendimiz'in (sallallâhu
aleyhi ve sellem) niyeti müdafaa harbi idi. Aslında bu, Allah Resûlü'ne, gördüğü
bir rüya ile gösterilen bir stratejiydi. O, rüyasında zırhının içine girdiğini,
bir kısım sığırların boğazlandığını ve kılıcının ağzında bir kırılma olduğunu görmüş
ve bu rüyayı kelimesi kelimesine şöyle tabir buyurmuşlardı:
"Bu zırh bizim için Medine'nin içidir, gelin müdafaa harbi yapalım. Onlar
bize saldırsınlar, biz onları burada karşılarız. O boğazlanan sığırlar, benim ashabımdır;
gelin oraya gitmeyelim. Kılıcımın ağzından bir parçanın kopması ve diş atması, yakınlarımdan
birinin ölmesi demektir."
Evet, Allah göstermiş, tenbihte bulunmuş ve Habib'ine bir sinyal vererek, "Onlara
karşı müdafaa harbi yapın!" demişti.
Ancak, bütün bunlara rağmen Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) istişarede
genelin görüşünü esas alarak zırhını ve silahlarını kuşanmıştı. Sonra ashabın büyükleri
meselenin farkına varıp gençleri ikna etmiş ve Efendimiz'e gelerek, "Yâ Resûlallah!
Gençlerimiz ısrarlarından vazgeçtiler. Siz, nasıl emir buyurursanız öyle yapalım."
demişlerdi. Ama Allah Resûlü, "Bir Peygamber, bir meselede karar verdikten sonra
artık geriye dönmez." diyerek istişarede alınan kararı uygulamaya koymuştu.
Şüphesiz bunda da pek çok hikmet vardı…
Evvelâ, Efendimiz dışarıya çıkmayıp da Medine'nin içinde müdafaa savaşı verseydi,
bunun üzerine de müşrikler, Hendek'te olduğu gibi etraflarını muhasara etselerdi,
bazıları "Peygamber dışarıya çıksaydı, Bedir'deki gibi biz de ganimet alırdık."
diyebilirlerdi. Efendimiz'in tedbiri mevzuunda akıl vermeye kalkma, O'nun tedbirini
tenkit etme de –İmam Şafiî'nin nokta-i nazarına göre– küfre girme demekti. O, tedbirinde
kat'iyen tenkit edilemezdi.
Allah Resûlü istişare neticesine göre karar verip Medine dışına çıkmıştı. Karar
verdikten sonra geriye dönseydi, ihtimal teşettüt-ü ârâya sebebiyet verilecekti
ve sahabe arasında fikir ayrılıkları olacaktı. Bazıları, "Peygamberimiz, fikrinden
vazgeçirildi." diyeceklerdi. Hâlbuki karar verdikten sonra fikrinden vazgeçmek,
bir irade zaafı ifadesidir ve O pâk dâmen, bu tür şeylerden fersah fersah uzaktır.
Bunlar, basit hareketler değildir ve İslâm tarihinde çok mühim hâdiselerdendir.
Bu itibarla, işin başında çok iyi düşünmek, isabetli karar vermek ve daha sonra
da geriye dönmemek asıl olmalıdır. Zira her geriye dönüş, bir kısım insanların da
dökülmesi demektir.
Netice itibarıyla diyebiliriz ki, şayet hizmet kervanı içinde dökülen insanlar
varsa, öncelikle bunlar bu meseleyi çok iyi hesap edememiş ve sonra da dayanmasını
bilememiş, darılmış, geriye dönmüş kimselerdir. Ne var ki, hizmet öncülerinin hesapsızlığı
bununla da kalmaz; o, bazen bir ülkeyi bütün bütün alır götürür.
Bu sorunun sonunda, insanın içinde inkisar hâsıl eden şöyle bir ifade de var:
"Bir hizmet insanının hizmet ömrü birkaç seneden mi ibarettir? Böyle ise arkadan
gelenler aynı akıbetin tasavvuruyla sarsılmazlar mı?"
Evet, hizmet ömrü, birkaç seneden ibaret olanlar vardır. Bu faaliyetler –Allah'ın
tevfik ve inayetiyle– ihlâs ve Allah'ı hoşnut etme esasları üzerine planlanmıştır.
Bu itibarla da bu yolda samimiyet ve ihlâsla yürüyemeyenler döküleceklerdir. Efendimiz
(sallallâhu aleyhi ve sellem), Medine-i Münevvere için "Medine, tıpkı bir körüğün
cürufu ayırması gibi insanların kötüsünü iyisinden ayırır." ifadelerini kullanmaktadır.
Medine'nin hususiyeti mahfuz, konu umumîdir; günümüzde de imana ve Kur'ân'a hizmet
eden kimseler arasında ihlâsını koruyamayanlar zamanla elenecek ve döküleceklerdir
ve bunu değiştirmeye de kimsenin gücü yetmeyecektir. Ancak niyazımız odur ki, Rabbimiz,
bir adımlık dahi olsa imana ve Kur'ân'a hizmet edenlerin ayağını kaydırmasın ve
onları her zaman muhafaza buyursun!
Cenâb-ı Hak, her büyük davanın, temellerinin atıldığı dönemlerde ham ruhların
elenmesi için o dava müntesiplerini değişik imtihanlara maruz bırakır. Çünkü temelde
elenmeyen ham ruhların, daha sonra meydana gelebilecek çetin imtihanlar karşısında
elenmeleri söz konusu olacaktır ki, bu da tam felaket demektir. Bu sebeple işin
bünyesine esas teşkil edecek insanların, dönmeyenlerden olması için bir kısım elenmelerin
olması zarurîdir. Bediüzzaman'ın, etrafındakilere eleneceklerini, hasların hamlardan
ayrılacağını söylemesini hatırlatmakta da yarar var.
Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında da bu tür elenmeler olmuştur.
Meselâ Ureyne kabilesinden bir grup insan Medine'ye gelip bir tür mide rahatsızlığından
dolayı hasta olduklarını söyleyip şifası için Efendimiz'den yardım etmesini istemişler;
Allah Resûlü de, "Sadaka develeri var. Gidin, onların sütlerinden için."
demişti. Onlar da Efendimiz'in işaret buyurduğu yere gidip dediklerini yerine
getirip şifa bulmuşlar; ama ardından da develerin çobanlarına türlü türlü işkenceler
yapmış, hatta gözlerini çıkarıp öldürmüş sonra da çekip gitmişlerdi.
Bu haberi alan Allah Resûlü hemen bunları kısa bir süre içinde yakalatmış, "kısas"
uygulatmış ve bunun üzerine "Medine, tıpkı bir körüğün cürufu ayırması gibi insanların
kötüsünü iyisinden ayırır." buyurmuşlardı. Medine tıpkı bir körük gibidir.
Nasıl ki, körük, kömür ve demirin isini pasını silip temizler, aynen onun gibi Medine
de pis ruhlu insanları temizleyip bünyesinden atıverir. Medinemisal aynı misyonu
taşıyan şehir ve toplumların da aynı hususiyetlere sahip olması her zaman mümkündür.
Elenenlere örnek olması açısından Efendimiz'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) inanmış,
O'nun yanında bulunmuş Reccâl isimli şahsı da hatırlatalım; bu şahıs, daha sonraki
yıllarda Yemame'de yalancı peygamber Müseylimetü'l-Kezzab'ın saflarında mürtet olarak
öldürülmüştür. Bu misalleri çoğaltmak mümkündür.
Evet, bunun gibi her dönemde elenen pek çok insan olmuştur. Bugün olduğu gibi
yarın da olmaya devam edecektir. Bu hususta kimsenin teminatı yoktur. (Allah bizi
muhafaza buyursun!) Bu mevzuda "Ön saflarda koşuyoruz." türünden düşüncelere kapılmamak
gerekir. Böyle bir düşünce yerine, "Birer nefer olarak bu işe intisap ettik. Gelecekte
yeşerecek bir bahçeyi suluyoruz." demeli ve "Rabbim, sağlam ellere teslim edeceğimiz
ana kadar bizi takatimizin fevkinde imtihanlara tâbi tutmasın!" dileğinde bulunmalıyız.
Şimdi meselenin esasına gelelim. Bu tür hareketlerde şevk ve gayretin kaybedilip
yerini birtakım ferdî ve içtimaî arızalara bırakması çok sık karşılaşılan bir durumdur.
Bu durum, insanın içine âdeta bir tortu gibi oturmakta ve zayıfların ümitlerini
kırmaktadır. Bunun önüne geçebilmek için şu esaslara dikkat etmek gerekir:
Her şeyden evvel, buraya kadar arz edilen meseleleri nazar-ı itibara alarak,
imana ve Kur'ân'a hizmet yolunda asla ümitsizliğe düşülmemelidir. İnanan bir insan,
tek başına da kalsa: "Allah benimle beraber olduktan sonra, O'nun tevfikiyle her
işin üstesinden gelirim." duygu ve düşüncesi içinde olmalıdır. Nitekim Kur'ân-ı
Kerim Hz. İbrahim'e "Tek başına bir ümmetti." demektedir.
Haddizatında Hz. İbrahim tek bir fertti ama onun himmeti, bütün insanlığı içine
alacak kadar genişti. O, bütün dünyayı kucaklama azm ü gayreti ve cehdi içindeydi.
Ateşe atılırken tek başınaydı. Tek bir insan çıkıp da bu zulme "Dur!" dememişti.
Hz. Musa'ya eza ve cefa edilirken saraydan birisi ileriye atılıp, "Ne o, siz
bir insan "Rabbim Allah'tır." dedi diye kalkıp onu öldürecek misiniz?"
demişti. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) zuhur ettiği zaman, aynı sözler
o zattan intikalen Hz. Ebû Bekir tarafından ifade edilmişti. O, müşrikler, Allah
Resûlü'nün üzerine atıldığı zaman kendisini O'na siper etmiş, "'Allah bir' dediği
için onu öldürecek misiniz?" demişti. Ama Hz. İbrahim, mancınığa konup ateşin içine
atılırken yanında hiç kimse yoktu; yoktu ki, gökler harekete geçti. Cibril (aleyhisselâm)
geldi ve "İstersen Rabbim sana yardım edecek." dedi. Hz. İbrahim ise buna karşı
sadece "Hasbî, hasbî!" demişti. Bu, bir büyüklüğün, olabildiğine bir derinliğin,
Rabbe karşı bir vefanın ve fevkalâdeden O'na itimadın ifadesidir.
İşte bizim yolumuz da, Halîliyye yolu, Hz. İbrahim'in, hasbîlerin; yani maddî-mânevî
füyûzat hislerinden fedakârlığa âmâde olanların yoludur. Bu sebeple bu yola baş
koyanlar tek başlarına kalsalar bile yılmadan, darılmadan, dayanmasını bilmeli ve
hep kapıyı dövmeye devam etmelidirler.
İşte bu anlayışta olan bir ferdin, ümitsizliğe düşmesi kat'iyen düşünülemez.
Çünkü o bilir ki, muvaffakiyet Allah'tandır. Hidayet edecek ve gönülleri yumuşatacak
da O'dur. Bütün şartların olumsuzluğuna rağmen hak ve hakikate ait bir kısım tohumların
çeyrek veya yarım asır evvel toprağın bağrına atılan bir kısım tohumların rüşeymler
hâlinde başlarını dışarı çıkarmaları tamamen Allah'ın lütfu ise, bundan sonra bunu
koruma, muhafaza etme ve geleceğe ait fonksiyonunu eda ettirme de Allah'a aittir.
Dolayısıyla bu, bizi çok fazla ilgilendirmez. Hem şe'n-i Rubûbiyetin gereğine karışmak
bir suiedeptir. Binaenaleyh, bizim için ümitsizliğe düşmek ve inkisara kapılmak da söz konusu olmamalıdır.
İkinci olarak, mü'minler nerede olurlarsa olsunlar, sık sık birbirlerini ziyaret
etmeli ve birbirlerinin meziyetlerinden yararlanmalıdırlar. Bence bugün mü'minlerin
buna çok ihtiyaçları var. Çünkü maddî ve kemmî genişleme ölçüsünde, mânevî rabıtalar
da ona denk bir kuvvet kazanmazsa, muhit hattı korunamaz. Bu itibarla genişleme
arttıkça irtibat daha da kuvvetli olmalıdır. Bunu sağlamak için de mü'minlerin sık
sık birbirlerini ziyaret etmeleri, görüşmeleri, meziyetlerini birbirlerine duyurmaları,
beraber bir bütün olduklarını sık sık birbirlerine hatırlatmaları gerekir.
Bu da lafla yani ittihat havarisi iddiası ile değil, fiilen göstererek olmalıdır.
Kat'iyen "Bana gel!", "Birleşelim, güç birliği yapalım!" türünden sözler kullanmamalı,
birleşmeyi fiilen göstermeli, onu/onları sevdiğini söylemeli, şayet bir yerde başkalarına
ait bir hizmet görürse onu alkışlamalı ve devamlı müsamahalı olmalıdır. Mü'minler
birbirlerine karşı o denli müsamaha içinde bulunmalıdırlar ki, onların müsamaha
atmosferi içine giren bütün kinler, nefretler, küre-i arzın atmosferine çarpan şahaplar
gibi eriyip gitmelidirler. Bütün bunların nasıl bir neticeye götüreceğine gelince, o Allah'a aittir.
Son üç çeyrek asırdan bu yana, milletçe ondan evvelki iki asırlık ölmeye, sönmeye
ve hâk ile yeksan olmaya mukabil, her yerde çok değişik şekilde gürül gürül bir
canlılık baş göstermeye başladı. Hatta belli bir seviyede kemale erdi de denebilir.
Şimdi belli bir neslin yetişmesi ve onun kuhûlet çağını idrak etmesi beklenmektedir.
Kendini bize Rahmân u Rahîm olarak tanıtan Hz. Allah, hikmetiyle, rahmetiyle ve
inayetiyle bu dönemde ekilen tohumları inşâallah koruyacak, başakları muhafaza edecek,
civcivlerin palazlanmasını ve kuşların kanat çırpıp pervâz etmesini de temin buyuracaktır.
Ve inşâallah hiçbir zaman bütün bütün şevkimiz sönmeyecektir.
En çok bedbin, karamsar ve şevksiz olanınız eğer ben isem, benim düşüncem budur.
Etrafımda öyle canlı arkadaşlar var ki, ben şahsen onları görünce kendimden utanıyorum.
Evet, onlara bakınca içimden şöyle geçiyor: "Bunlar bizi ak saçlı, yaşlı görüyorlar.
Belki onlara engel oluyoruz. Bu sebeple kendilerine düşen vazifeyi de tam olarak
eda edemiyorlar. Dünyadan çekip gitsek, ihtimal daha canlı, daha samimî bu işin
altına gireceklerdir." Ufuk böyle görünmektedir. Ufku böyle görmeyenler ise karamsar ruhlardır.